Чер-влак 3 миллиард наре але утларак черым пытарыме деч ончыч тиде пушеҥге промышленный Америкым чоҥаш полшен. Нунын йомшо чапыштым пӧртылташ манын, мыланна пӱртӱсым вашлияш да тӧрлаш кӱлеш лийын кертеш.
Иктаж-кунам 1989 ийыште Герберт Дарлинглан йыҥгыр толын: ик сонарзе тудлан Нью-Йоркын касвелныже, Зор ерыште, Дарлингын мландыштыже кужу американ каштан пушеҥгым вашлийын манын каласен. Дарлинг пален: каштан-влак кунам-гынат тиде кундемыште ик эн кӱлешан пушеҥге лийыныт. Тудо тыгак пален: колышо грибок тиде тӱрлӧ янлыкым ик курым пеле утла пытарен. Илыше каштаным ужмо нерген охотникын увертарымыжым колмеке, каштанын оҥжо кок метр кужытан да вич пачашан пӧртыш шуын, шекланен. — Мый ом ӱшане, тудо пала, мо тиде, — мане Дарлинг.
Кунам Дарлинг пушеҥгым муын, тудо мифысе еҥым ончалме гай лийын. Тудо каласен: «Тиде тыге тура да идеальная лийын, экземпляр ышташ манын, тиде пеш сай лийын». Но Дарлинг тыгак пушеҥге пытымым ужын. 1900-ше ийла тӱҥалтыш гыч тудым тыгаяк эпидемий авалтен, шотлымо почеш, тыгай чер деч 3 миллиард але утларак еҥ колен. Тиде кызытсе историйыште тӱҥ шотышто пушеҥгым пытарыше айдеме дене шарлыше икымше чер. Дарлинг шонен, тиде пушеҥгым арален коден ок керт гын, кеч тудын урлыкшым арален коден. Ик нелылык гына уло: пушеҥге нимом ок ыште, вет лишыл верыште тудым опыляться кертше моло каштан пушеҥге уке.
Дарлинг — инженер, тудо инженер йӧн дене проблемым решатла. Вес июньышто, кунам пушеҥгын ужар лышташыштыже шем-кӱшыл пеледыш-влак шаланеныт, Дарлинг лӱйкалыме боеприпасым лӱйкалыме порошок дене темен, тудым тудо тунемме вес каштан пушеҥгын ир пеледышыж гыч налын, да северыш кудалтен. Ик шагатат пеле жап эртен. Тудо пушеҥгым арендыш налме вертолёт гыч лӱен. (Тудо сеҥымашан чоҥымо компанийым вуйлата, тудо экстравагантностьым ыштен кертеш.) Тиде тыршымаш лектын огыл. Вес ийын Дарлинг уэш тӧчен. Тиде гана тудо эргыж дене пырля курык вуйышто верланыше каштан-влак деке леведышым шупшыктен да кок арня утла жапыште 80 фут кӱкшытан платформым чоҥен. Шӧртньӧ ӱмбак кӱзен, вес каштан пушеҥгысе курт гай пеледыш дене пеледыш-влакым ӱштыльӧ.
Тиде шыжым Дарлинг пушеҥгын лышташыже-влак шем лышташ дене леведалтше лышташ-влакым луктыныт. Тиде терн-влак тыгай кӱжгӧ да пӱсӧ лийыныт, нуным кактус дене йоҥылыш шотлаш лиеш. Уржа-сорла кугу огыл, 100 наре пӱкш уло, но Дарлинг икмыняржым шынден да ӱшаным пыштен. Тудо йолташыж дене пырля тыгак Чарльз Мейнард ден Уильям Пауэлл дене кылым кученыт, нуно Сиракузышто Нью-Йорк кугыжаныш университетын экологий да чодыра озанлык школыштыжо кок пушеҥге генетик лийыныт (Чак ден Билл коленыт). Шукерте огыл тушто каштаным шымлыме изи бюджетан проектым тӱҥалыныт. Дарлинг нунылан икмыняр каштаным пуэн да шанчызе-влак деч йодын, нуным пӧртылташ кучылташ лиеш мо. Дарлинг каласен: «Тиде пеш сай, коеш». «Пӱтынь эрвел США». Туге гынат, икмыняр ий гыч шке пушеҥгыже колен.
Европысо-влак Кечывалвел Америкыште илаш тӱҥалме деч вара континентысе чодыра нерген историй шукыж годым йомдарымаш лийын. Туге гынат, Дарлинг темлымашым ынде шукынжо историйым тӧрлаташ тӱҥалме ик эн перспективный йӧнлан шотлат – тений тӱҥалтыште Темплтон Тӱнямбал благотворительный фонд Мейнард ден Пауэллын проектшым шке историйжын шукырак ужашыжым пуэн, да тиде тыршымаш 3 миллион доллар утла роскотлан изи масштабан операцийым пытараш йӧн лийын. Тиде университетлан пуымо эн кугу пӧлек лийын. Генетик-влакын шымлымашышт эколог-влакым у да южгунам оҥай огыл йӧн дене ончыкылык дене тӱкнаш таратен шога, пӱртӱс тӱням тӧрлатымаш — тиде Эдем садыш пӧртылмаш огыл. Тыгеракын, тиде ме шке ӱмбакна налме рольым шке ӱмбак налын кертына: пӱртӱсым шотыш налын, чылажат инженер.
Каштан лышташ-влак кужу да пӱй гай улыт, нуно лышташын рӱдӧ веныж дене ваш-ваш ушнышо кок изи ужар пила лышташ гай коеш. Ик мучашыштыже кок лышташ лышташ дене ушалтын. Вес мучаште нуно пӱсӧ мучашым ыштат, тудо чӱчкыдын велыш савырна. Тиде вучыдымо формо чодыраште шып шем да кумдыкым ӱштын луктеш, да турист-влакын ӧрыктарыше шонымашышт еҥ-влакын тӱткышыштым тарватен, чодыраште ожно шуко виян пушеҥге дене коштмыштым ушештарен.
Сылнымут да шарнымаш гоч гына ме нине пушеҥге-влакым тӱрыснек умылен кертына. Люсиль Гриффин, Американ каштан коллаборатор фондын исполнительный директоржо, икана возен: тушто те каштан-влакым тыгай поян ужыда, кеҥежым пушеҥге ӱмбалне кремга гай, линейный пеледыш-влак «курык ӱмбалне пенистый толкын-влак гай волгалтыт», кочам шарнымашке конда. Кеҥежым пушеҥге уэш пудешталтеш, тиде гана шере ӱпшым леведше лышташан лышташ-влак дене. «Каштан-влак ӱяҥмеке, телым пел бушельым оптенам», — возен «Уолденыште» яндар Торо. «Тиде жапыште тунам Линкольныште мучашдыме каштан чодыраште кошташ пеш оҥай ыле».
Каштан-влак пеш ӱшанле улыт. Икмыняр ий жапыште гына лышташым лукшо дуб пушеҥге деч ойыртемалтше, каштан пушеҥге кажне шыжым шуко пӱкш лектышым пуа. Каштанымат куштылгын йӱлалтат: нуным луктын, ӱйым кочкаш лиеш. (Дубильный веществалан поян желудь дене пайдаланаш тӧчен ончо-але тидым ит ыште.) Каштаным чылан кочкыт: мераҥ, шырчык, мече, кайык, айдеме. Фермер-влак сӧсна-влакым луктын колтат да чодыраште кояжым погат. Рошто годым курык гыч олашке каштан дене темше поезд-влак чоҥештылыныт. Да, нуно чынжымак костер дене йӱлен пытеныт. «Южо кундемыште фермер-влак каштаным ужалыме дене моло ял озанлык продукций деч шукырак парышым налыт маныт», — каласен Уильям Л. Брей, школын икымше деканже, кушто варарак Мейнард ден Пауэлл пашам ыштеныт. 1915 ийыште возымо.Тудо калыкын пушеҥгыже, шукыжо чодыраште кушшо.
Тыгак тудо кочкышым веле огыл пуа. Каштан пушеҥге-влак 120 фут марте кӱзен кертыт, а икымше 50 футым лышташ але узел огыт мешае. Тиде чодыра руышо-влакын шонымашышт. Тудо ны эн мотор, ны эн пеҥгыде пушеҥге огыл гынат, пеш писын кушкеш, поснак пӱчмӧ деч вара уэш нӧлтеш да ок лывырге. Кузе кӱртньыгорно кылым да телефон оҥа-влакын пеҥгыдылыкышт эстетикым эртен, Каштан индустриализироватлыме Америкым чоҥаш полшен. Каштан гыч ыштыме тӱжем дене сарай, пӧрт да черке-влак кызытат шогат; 1915 ийыште автор шотлен луктын: тиде США-ште эн шуко руымо пушеҥге тӱшка.
Эрвелне шукырак пушеҥге-влак Миссисипи гыч Мэн марте, а Атлантик сер гыч Миссисипи эҥер марте кушкыт, нунын кокла гыч каштан-влакат улыт. Но Аппалачыште тиде кугу пушеҥге лийын. Нине курыклаште миллиард дене каштан ила.
Келшыше, молан манаш гын, Fusarium wilt икымше гана Нью-Йоркышто лектын, тудо шуко американ-влаклан капка. 1904 ийыште Бронкс зоопаркыште пытен кертме лӱдыкшыштӧ улшо каштан пушеҥгын лышташыштыже ӧрыктарыше инфекцийым муыныт. Шымлызе-влак вашке рашемденыт: бактерий лышташым тарватыше лышташ (варажым Cryphonectria parasitica маналтеш) 1876 ийыште гына импортироватлыме япон пушеҥге-влак деке толын. (Мӧҥгешла, ик видым пуртымо да раш проблемым мумо коклаште жап ойыртем уло).
Вашке икмыняр штатыште еҥ-влак пушеҥге-влакын колымышт нерген увертареныт. 1906 ийыште Нью-Йоркысо ботанике садын микологшо Уильям А. Мюррил тиде чер нерген икымше шанче статьям савыктен. Мюрье палемден: тиде лышташ каштан пушеҥгын лышташыштыже йошкар-кӱрен пузырьков инфекцийым луктеш, тудо мучашлан лышташ йыр ару лиеш. Кунам кочкыш вещества ден вӱд корка йымалсе корка лончышто ӱлыкӧ-ӱлыкӧ йоген огыт керт, колымаш йыҥгыр ӱмбалне чылажат пыта.
Южо еҥ чодыра гыч йомшо пушеҥгым шонен ок керт — але весышт шонен лукташ ок шоно. 1911 ийыште Пенсильванийыште йочасад компаний Sober Paragon Chestnut Farm ӱшанен: тиде чер «лӱдмаш деч утларак». Ответственностьдымо журналист-влакын кужу жап илымышт. Ферме 1913 ийыште петыралтын. Кок ий ончыч Пенсильванийыште каштан чер шотышто комитетым чумыреныт, тудо 275 000 долларым (тунам пеш кугу окса) кучылташ полномочийым пуэн, да тиде аза ваштареш кучедалаш мер налме полномочий-влакын пакетыштым увертарен, ты шотыштак частный собственностьышто пушеҥгым пытараш правам пуэн. Патолог-влак пожар деч аралыме эффектым ышташ манын, тӱҥ инфекций деч икмыняр меҥге тораште верланыше чыла каштан пушеҥгым кораҥдаш темлат. Но тыге лектеш: тиде лышташ черланыдыме пушеҥге-влак деке тӧрштен кертеш, а тудын споржо-влакым мардеж, кайык, насекомый да еҥ-влак черланат. Планым кудалтеныт.
1940 ийлан кугу каштан-влак нигӧланат черланен огытыл манаш лиеш. Таче миллиард дене долларым пытареныт. Фузариум лышташ мланде ӱмбалне илен ок керт, сандене каштан лышташ-влак умбакыже шыҥдаралтыт, нунын кокла гыч 400 миллион утла чодыраште кодеш. Туге гынат, Fusarium wilt шке озажлан кугу эҥгекым ыштыде илыме кож пушеҥгыште резервуарым муын. Тушечын тудо у каштан лышташ-влак деке писын шарла да нуным мланде ӱмбаке пӧртылта, мӧҥгешла, пеледыш марте шуын шумешке.
Пушеҥге промышленность альтернативым муын: кож, кож, грецкий орех да ӱшкыж. Каштан пушеҥге-влаклан эҥертыше эше ик кугу отрасль — загар синтетике загар агент-влак деке куснен. Шуко йорло фермерлан вашталташ нимо уке: нимогай вес шочмо пушеҥге фермер ден нунын вольыкыштлан яра, ӱшанле да шуко калорий ден белокым ок пу. Каштан шемшыдаҥ Аппалачи-влакын шкевуя илыше ял озанлыкыштлан тыглай практикым пытара манын каласаш лиеш, ты кундемыште илыше-влаклан раш ойырен налаш таратен: кӱртньӧ шахтыш каяш але ӧрдыжкӧ илаш куснаш. Историк Дональд Дэвис 2005 ийыште возен: «Каштан-влакын колымыштлан кӧра уло тӱня колен, Аппалач курыклаште куд курым утла илыше илыше йӱлам пытарен».
Пауэлл Аппалачий ден каштан-влак деч тораште кушкын. Ачаже ВВС-ыште служитлен да ешышкыже илаш куснен: Индиана, Флорида, Германий да Мэриленд штатын эрвел серже. Нью-Йоркышто карьерыжым эртарен гынат, тудын ойлымашыже-влак кокла касвелын тура койышыжым да йӱдвелын раш, но раш палдырна тенденцийжым арален коденыт. Тудын тыглай койышыжо да тыглай пидме стильже икте-весым ешарат, джинсым чиен, мучашдыме плед майкым пӧрдмӧ гай чучеш. Тудын эн йӧратыме междометийже — «вау».
Пауэлл ветврач лияш шона, кунам генетике профессор тудлан генетически вашталтыме кушкыл-влак негызеш у, шем ял озанлыклан ӱшаным сӧра, тудо шке насекомый ден чер деч аралыме йӧнжым ыштен кертеш. «Мый шоналтышым, вот, вредитель деч арален кертше кушкыл-влакым ышташ сай огыл, да нунын ӱмбаке нимогай пестицидым шыжыкташ ок кӱл?» Пауэлл каласен. «Конешне, моло тӱняште тыгаяк шонымашым огыт шукто».
Кунам Пауэлл 1983 ийыште Юта штатысе университетын аспирантурышкыжо толын, тудо тидлан ӧпкелен огыл. Туге гынат, тудо биологын лабораторийышкыже ушнен, да тудо вирус дене пашам ыштен, тудо шем лышташым луштарен кертеш. Тиде вирусым кучылташ тыршымышт поснак сайын лектын огыл: тудо пушеҥге гыч пушеҥгыш шкетын шарлен огыл, сандене тудым лу дене ойыртемалтше грибковый типлан келыштараш логалын. Туге гынат, Пауэлл кугу пушеҥгын волен кайыме историйже дене ӧрыктарыш да айдеме ыштыме трагический йоҥылыш-влакын лиймыштлан шанче йӧным пуэн. Тудо каласен: «Тӱня мучко куснышо сатум начарын виктарен шогымылан кӧра ме патоген-влакым случайно пуртенна». «Мый шоненам: ой, тиде оҥай. Тудым пӧртылташ йӧн уло».
Пауэлл йомдарымашым кораҥдаш икымше тӧчен огыл. Американ каштан-влакын локтылалтмышт раш лиймеке, USDA китай каштан пушеҥгым шындаш тӧчен, тиде родо-тукым, тудо утларак чытен, тиде видше американ каштан-влакым алмаштен кертеш мо манын умылаш. Туге гынат, каштан-влак утларакше ӧрдыжкӧ кушкыт, да емыж пушеҥге деч утларак емыж пушеҥге гай улыт. Нуно чодыраште омса пушеҥге да моло американ гигант-влак дене изирак лийыныт. Нунын кушмашышт локтылалтын, але нуно тыглай гына колат. Ученый-влак тыгак США ден Китай гыч каштаным пырля кушташ тыршеныт, коктынат сай койышышт дене пушеҥгым ышташ ӱшаненыт. Кугыжанышын тыршымыже лектын огыл, тудым кудалтеныт.
Пауэлл Нью-Йоркысо кугыжаныш университетыште экологий да чодыра озанлык школышто пашам ыштен пытарен, тушто тудо лабораторийыште пушеҥгым шындыше генетик Чак Мейнард дене палыме лийын. Икмыняр ий ончыч гына шанчызе-влак кушкыл тканьым генетически вашталтыме икымше геным ыштеныт, тудо тамаклан антибиотиклан чытымашым пуышо геным ыштен, тудо коммерческий огыл, а технический демонстрацийлан. Мейнард (Мейнард) у технологий дене заниматлаш тӱҥалын, тудын дене кылдалтше пайдале технологийым кычалме годым. Тунам Дарлинглан икмыняр урлык да задаче лийын: американ каштан-влакым олмыкташ.
Тӱжем ий жапыште йӱла кушкыл ешартышым ыштыме годым фермер-влак (да пытартыш жапыште шанчызе-влак) кӱлеш койыш-шоктышан сорт-влакым вашталтеныт. Вара, ген-влак пӱртӱс ваш ушнен, да еҥ-влак утларак кӱкшӧ качестве-кугурак, тамле фрукт але черлан чытыше перспективный мешак-влакым ойырен налыт. Мӧҥгешла, продуктым ыштен лукташ икмыняр тукым кӱлеш. Тиде процесс писе да изишак путаен. Дарлинг ӧрмалген: тиде йӧн тудын чодырасе пӱртӱсшӧ семынак сай пушеҥгым ыштен кертеш мо. Тудо мыланем каласен: «Мый шонем, ме сайрак ыштен кертына».
Ген инженерий кугурак контрольым ончыкта: ойыртемалтше ген родо-тукым огыл вид гыч лектеш гынат, тудым ойыртемалтше цельлан ойырен налаш да вес организмын геномышкыжо пурташ лиеш. (Тӱрлӧ вид гыч ген дене организм-влак «генетически вашталтыме улыт». Шукерте огыл шанчызе-влак цель организм-влакын геномыштым тура тӧрлаташ йӧн-влакым ыштеныт.) Тиде технологий ончычсо семынак рашлыкым да писылыкым сӧра. Пауэлл ӱшана, тиде американ каштанлан пеш келшен толеш, кудым тудо «почти идеальная пушеҥге» манеш — виян, кужу да кочкыш источниклан поян, пеш ойыртемалтше тӧрлатымашым гына йодеш: бактерий лышташлан чытымаш.
Пагалыме, келшем. Тудо каласен: «Мемнан бизнесыште инженер-влак лийшаш улыт». «Чоҥымо гыч чоҥымо марте тиде лач ик видше автоматизаций».
Пауэлл ден Мейнард шотлат, торешланымашым пуышо ген-влакым муаш, нуным каштан геномыш ешараш технологийым ышташ да вара нуным кушташ лу ий кӱлеш. «Ме лач шотлен луктына», — мане Пауэлл. «Иктат нимогай ген уке, кудыжо грибковый торешланымашым пуа. Ме чынжымак яра вер гыч тӱҥалынна».
Дарлинг 1980-ше ийла тӱҥалтыште ыштыме коммерческий огыл организаций Американ каштан фонд деч полышым йодын. Тудын вуйлатышыже тудлан каласен, тудо тӱҥ шотышто йомын. Нуно гибридизацийлан ӱшанле улыт да генетический инженерий шотышто шекланен шогат, тидыже эколог-влакын ваштареш шогымыштым луктын. Сандене Дарлинг генетический инженерий пашам финансироватлаш шке коммерческий огыл организацийжым ыштен. Пауэлл каласен, организаций икымше чекым возен Мейнард ден Пауэлллан 30 000 долларлан. (1990 ийыште национальный организаций Дарлингын сецессионист группыжым икымше кугыжаныш пӧлка семын реформироватлен да приниматлен, но южо членже генетический инженерийлан эшеат шекланен але тӱрыснек тушманле лийын.)
Мейнард ден Пауэлл пашаште улыт. Вигак манаш лиеш, нунын шотлымо жапышт чын огыл лийын. Икымше чарак — лабораторийыште каштаным кузе кушташ кӱлмым рашемдаш. Мейнард каштан лышташым да кушмо гормоным йыргешке лопка огыл пластика тарелкыште, топольым кушташ кучылтмо йӧн дене, лугаш тӧчен. Тиде чын огыл лектеш. У пушеҥге-влак специализироватлыме клетке гыч рӱдаҥше да лышташым огыт вияҥде. Мейнард каласен: «Мый каштан пушеҥгым пуштмо шотышто тӱнямбал лидер улам». Джорджия университетын шымлызе Скотт Меркл (Скотт Меркл) адакат Мейнардлан вияҥме этапыште эмбрионлаште опыление гыч вес кушкыл каштан марте кузе каяш туныктен.
Тӱрыс геным муаш — Пауэллын пашаже — тыгак неле лийын. Икмыняр ий тудо лыве ген-влак негызеш ыштыме антибактериальный соединенийым шымлен, но калык лыве дене пушеҥгым огеш нал манын лӱдмылан кӧра тиде соединенийым кудалтен. Тудо тыгак каштаныште бактерий лышташ ваштареш геным кычал муын, но пушеҥгым аралыме годым шуко ген кӱлеш манын пален налын (нуно кеч шым геным палемденыт). Вара, 1997 ийыште, ик коллегыже шанче вашлиймаш гыч пӧртылын да тезис ден презентацийым радамлен. Пауэлл «Трансгенный кушкыллаште оксалат оксидазын экспрессийже оксалат да оксалатым ыштен лукшо лышташ-влаклан торешланымашым пуа» лӱман лӱмым палемден. Вирусым шымлыме гыч Пауэлл пален: лышташ лышташ-влак каштан лышташым пушташ да тудым куштылгын йӱлалташ щавелевый кислотам луктыт. Пауэлл умылыш: каштан шке оксалатоксидазым (оксалатым пудыртен кертше посна белокым) ыштен кертеш гын, тунам тудо шкенжым арален кертеш. Тудо каласен: «Тиде мыйын Эврика тат лийын».
Тыге лектеш: шуко кушкылын генже уло, тудо нунылан оксалатоксидазым ыштен лукташ йӧным пуа. Ойлышо шымлызе деч Пауэлл шурнын вариантшым налын. Аспирант Линда Полин МакГуиган «ген пушкыдо» технологийым саемден, каштан эмбрионыш ген-влакым пурташ манын, ӱшанен, тудым эмбрионын ДНК-шкыже пурташ лиеш. Ген жаплан эмбрионышто кодын, но вара йомын. Шымлызе-влак тиде йӧн деч кораҥыныт да бактерий деке кусненыт, тудо шукерте ожно моло организм-влакын ДНК-штым руалтен лукмо да нунын геныштым пуртымо йӧным ыштен. Пӱртӱсыштӧ микроорганизм-влак ген-влакым ешарат, нуно озалан бактерий кочкышым ышташ таратат. Генетик-влак тиде бактерийым тыге шыгыремденыт, тудо шанчызе кӱлеш кеч-могай геным пуртен кертеш манын. МакГуиган каштан эмбрион-влаклан шурно ген ден маркер белок-влакым ӱшанлын ешараш йӧным налын. Микроскоп йымалне белокым волгалтарыме годым, белок ужар волгыдым луктеш, тидыже сеҥымаш дене пуртымым ончыкта. (Команде маркер белок-влакым кучылтмым вашке чарнен — иктат волгалтарыше пушеҥгым ышташ ок шоно.) Мейнард тиде йӧнлан «тӱняште эн элегантный» манын.
Жап эртыме семын Мейнард ден Пауэлл каштан монтажный линийым чоҥеныт, тудо кызыт 1960-шо ийласе чапле кермыч гыч ыштыме чодыра озанлык шымлыме пӧртын икмыняр пачашышкыже шуйна, тыгак у йылгыжше «Биотехнологий ускоритель» объект. Процесс эн ончыч генетически икгай клетке гыч лекше эмбрион-влакым ойырен налмаш дене кылдалтын (лабораторийыште ыштыме эмбрион-влак шукыжо тидым огыт ыште, сандене клон-влакым ышташ пайдале огыл) да шурно ген-влакым пуртат. Эмбриональный клетке-влак, агар семынак, водоросль гыч лукмо пудинг гай вещества улыт. Эмбрионым пушеҥгыш савыраш манын, шымлызе-влак кушмо гормоным ешареныт. Куатле люминесцентный лампе йымалне полкышто изирак рӱдаҥше каштан пушеҥге-влак дене шӱдӧ дене куб форман пластик контейнер-влакым вераҥдаш лиеш. Пытартышлан, шанчызе-влак рӱдаҥше гормоным кучылтыныт, шке тӱҥалтыш пушеҥгыштым мланде дене темыме лончыш шынденыт да температур дене виктаралтше кушмо камерыш пыштеныт. Арам огыл лабораторийыште пушеҥге-влак тышке начар состоянийыште улыт. Сандене шымлызе-влак нуным чодырасе пушеҥге дене ушеныт, тыге пасушто тергаш пеҥгыдырак, но эше чытыше экземпляр-влакым ыштеныт.
Кок кеҥеж ончыч Пауэлл лабораторийыште аспирант Ханна Пилки мыланем тидым кузе ышташ ончыктен. Тудо изи пластика тарелкыште бактерий лышташым лукшо лышташым куштен. Тиде петыралтше формышто шем-нарынче патоген поро да почти сылне коеш. Тиде массовый колымашын да пытарымашын амалже улеш манын шонаш неле.
Мланде ӱмбалне шинчыше жираф мландыш йыгыре шинчын, изи лышташын вич миллиметр кугытан ужашыжым палемден, скальпель дене кум гана раш пӱчкеден, яра верыш шылым ӱштын. Тудо нуным пластика плёнко дене петырен. Тудо каласен: «Тиде ленте гай». Тиде чытыдыме «контроль» пушеҥге улмылан кӧра, тудо нарынче инфекций инокуляций вер гыч писын шарла да мучашлан изи лышташ-влакым йыр авырен налеш манын шона. Тудо мыланем икмыняр пушеҥгым ончыктен, кушто шурно ген-влак улыт, кудым тудо ончыч эмлен. Инфекций разрез дене гына чак кылдалтын, тыгай вичкыж нарынче умшаште изи умша деке лишыл.
2013 ийыште Мейнард ден Пауэлл трансгенный шымлымашыште сеҥымашышт нерген увертареныт: американ каштан черым пален налме деч вара 109 ий эртымеке, нуно шке аралалтме гай чучшо пушеҥге-влакым ыштеныт, кеч нуным кугу дозым лывырге лышташ-влак атаковатлат. Икымше да эн йомартле донорыштлан чапланен, тудо 250 тӱжем наре долларым пыштен, да шымлызе-влак пушеҥге-влакым тудын лӱмжӧ дене лӱмденыт. Тиде «Дарлинг 58» маналтеш.
Американ каштан фондын Нью-Йоркысо пӧлкажын ий еда эртарыме погынымашыже 2018 ий октябрьыште йӱран шуматкечын Нью-Пальц деч ӧрдыжтӧ верланыше скромный йотэлыште эртен. Иктаж 50 еҥ погынен. Тиде вашлиймаш ужаш дене шанче вашлиймаш лийын, а ужаш дене каштан дене вашталтыме вашлиймаш лийын. Изи вашлиймаш пӧлемын умбалныже член-влак пӱкш дене темыме Ziploc мешак-влакым вашталтеныт. Тиде вашлиймаш 28 ий жапыште икымше гана лийын, кушто Дарлинг але Мейнард лийын огытыл. Тазалык дене кылдалтше проблеме-влак коктынат ӧрдыжкӧ лектыныт. «Ме тидым тыге шукертак ыштена, да кажне ийын гаяк колышо-влаклан шып лийына», — каласен мыланем клубын президентше Аллен Николс. Туге гынат, кумыл эшеат оптимист: генетически вашталтыме пушеҥге лӱдыкшыдымылык да пайдалык шотышто ийла дене неле тергымашым эртен.
Главан членже-влак Нью-Йорк штатыште илыше кажне кугу каштан пушеҥгын состоянийже дене тичмашын палдареныт. Пилкей да моло аспирант-влак пыльцам кузе погаш да аралаш, пӧрт кӧргысӧ волгыдо йымалне каштаным кузе кушташ, пушеҥгын ӱмыржым шуяш мландым шемшыдаҥ инфекций дене кузе темен палдареныт. Кешыр оҥго калык, нунын кокла гыч шукышт шке пушеҥгыштым опылятлат да куштат, самырык шанчызе-влаклан йодышым пуэныт.
Боуэлл ӱмбаке шинчын, тиде главалан неофициальный формым чиен: джинсыш пыштыме шейка майкым чиен. Тудын ик шонымашан тыршымыже — кумло ий жапыште Герб Дарлингын каштаным пӧртылташ цельже йыр организоватлыме — академический шанчызе-влак коклаште шагал вашлиялтеш, нуно чӱчкыдынрак вич ий жапыште финансироватлыме циклыште шымлымашым эртарат, а вара ӱшанле лектышым коммерциализацийлан моло-влаклан пуат. Дон Леопольд, Пауэллын экологий да чодыра озанлык пӧлкаштыже пашам ыштыше коллегыже, мыланем каласен: «Тудо пеш тӱткӧ да дисциплинированный». «Тудо пӱрдышым пышта. Тудо тыге шуко моло деч огеш ӧрыктаре. Шымлымаш адакат ончыко кайымеке, Нью-Йоркысо кугыжаныш университетын (SUNY) администраторжо-влак тудын дене кылым кученыт да тудын пушеҥгыжлан патентым йодыныт, университет тудын деч пайдам налын кертеш манын, но Пауэлл тореш лийын. Тудо каласен: генетически вашталтыме пушеҥге-влак примитивный каштан гай улыт да тиде пӧлемыште Пауэлл еҥ-влаклан служитлат.
Но тудо нуным шижтарен: технический нелылыкым сеҥымеке, генетически вашталтыме пушеҥге-влак ынде эн кугу нелылык дене тӱкнен кертыт: США-н правительствыже. Икмыняр арня ончыч Пауэлл 3000 наре лаштыкан файлым США-се ял озанлык министерствын янлык да кушкыл тазалыкым тергыме службышкыжо колтен, тудо генетически вашталтыме кушкыл-влакым пеҥгыдемдыме шотышто ответственный. Тиде агентствын пеҥгыдемдыме процессшым тӱҥалеш: йодмашым ончалаш, калыкын шонымашыжым йодаш, экологий шотышто уверым лукташ, калыкын шонымашыжым уэш йодаш да пунчалым лукташ. Тиде паша икмыняр ий шуйнен кертеш. Пунчал уке гын, проект чарнен кертеш. (Икымше мер комментарий жап эше почылтын огыл.)
Шымлызе-влак кочкыш да эм управленийыш моло петицийым пуаш шонат, тудо генетически вашталтыме пӱкшын кочкыш лӱдыкшыдымылыкшым терген кертеш, а Пӱртӱсым аралыме шотышто агентстве тиде пушеҥгын экологийлан эҥгекшым федерал пестицид нерген закон почеш онча, тудо чыла генетически вашталтыме кушкыллан кӱлеш. биологический. «Тиде науко деч нелырак!» — мане аудиторий кокла гыч ала-кӧ.
"Ооба." Пауэлл келшен. — Наука оҥай. Тудо ӧрыктара. (Варажым тудо мыланем каласен: «Кум тӱрлӧ ведомствын надзоржо — тиде утларак. Тудо чынжымак йырым-йырысе средам аралыме шотышто инновацийым пытара».)
Нунын пушеҥгышт лӱдыкшыдымӧ улмым пеҥгыдемдаш манын, Пауэллын командыже тӱрлӧ тергымашым эртарен. Нуно мӱкш-влакын пыльцыштлан оксалатоксидазым пуэныт. Мландыште пайдале поҥго-влакын кушмыштым висеныт. Нуно лышташ-влакым вӱдыш коденыт да нунын т ӱмбаке влиянийыштым шымленыт. Иктаж-могай шымлымашыште нимогай эҥгекым ужын огытыл — чынжымак, генетически вашталтыме кочкышын лектышыже южо вашталтыдыме пушеҥгын лышташыж деч сайрак. Шанчызе-влак пӱкшым анализлан Оак-Ридж национальный лабораторийыш да Теннесси штатысе моло лабораторийыш колтеныт, да вашталтыдыме пушеҥге-влакын ыштен лукмо пӱкшышт дене ойыртемым муын огытыл.
Тыгай лектыш регулятор-влакым лыпландарен кертеш. Нуно, мутат уке, ГМО ваштареш шогышо активист-влакым лыпландараш огыт тӱҥал. Джон Догерти, Монсанто гыч отставкыште улшо шанчызе, Пауэлллан консультацийым яра пуэн. Тудо нине оппонент-влакым «оппозиций» манын. Лу ий жапыште экологий организаций-влак торасе родо-тукым вид-влак коклаште ген-влакым кусарыме дене шоныдымо лектыш лиеш манын шижтареныт, мутлан, пӱртӱс кушкыл деч кугурак «супер шудо» лийыт, але йот ген-влакым пуртат, нуно озалан эҥгекым ыштен кертыт Вид-влакын ДНК-штышт осал мутация лийын кертеш. Нуно тыгак тургыжланат, молан манаш гын, компаний-влак патентым налаш да организм-влакым контрольышто кучаш генетический инженерий дене пайдаланат.
Кызыт Пауэлл каласен, тудо нимогай оксам тура промышленность источникла гыч налын огыл, да тудо пеҥгыдемден, молан манаш гын, лабораторийлан оксам пӧлеклымаш «кыл огыл». Туге гынат, Бренда Джо Макманама, «Indigenous Environmental Network» лӱман организацийын организаторжо, 2010 ийыште ыштыме соглашенийым палемден, кушто Монсанто Chestnut Foundation ден тудын партнер агентствыжлан Нью-Йорк The chapter-лан кок генетический модификаций патентым пуэн. (Пауэлл каласен, молан манаш гын, промышленность надыр, тидын шотышто Монсанто, тудын чумыр паша капиталже гыч 4% деч шагалрак.) Макманама шекланен, мом Монсанто (2018 ийыште Байер налын) тайнышт патент налаш тӧча, пушеҥгын ончыкылык итерацийжым поддержатлен. Шке верч тыршыдыме проект. «Монсан чыла осал», — тура ойлыш тудо.
Пауэлл каласен, 2010 ийыште ыштыме соглашенийыште патент жапше пытен, да шанче литературышто шке пушеҥгын детальжым почын пуэн, тудо пушеҥгым патентоватлаш ок лий манын ӱшандарен. Но тудо умылен: тыге чыла тургыжланымашым пытараш ок лий. Тудо каласен: «Мый палем, ала-кӧ каласен кертеш, тый Монсантолан лач приманке улат». «Мом ыштен кертат, нимом ыштен от керт».
Иктаж вич ий ончыч Американ каштан фондын вуйлатышыже-влак иктешлымашым ыштеныт: гибридизаций дене гына шке цельыштым шуктен огыт керт, сандене Пауэллын генетический инженерий программыжым шотыш налыныт. Тиде пунчал икмыняр келшыдымашым луктын. 2019 ий мартыште Фондын Массачусетс-Род-Айленд ужашыжын президентше Лоис Бро-Меликан отставкыш лектын, тудо Буффало олаште верланыше антиген инженерий организацийлан кӧра «Тӱнямбал юстиций экологий проект» (Global Justice Project) нерген ойлен. Юстиций Экологий Проект) аргумент; тудын пелашыже Денис Меликан тыгак правлений гыч лектын. Денни мыланем каласен, мужыр поснак тургыжланен, молан манаш гын, Пауэлл каштан-влак «троян имне» лийын кертыт, тидыже моло коммерческий пушеҥге-влаклан генетический инженерий гоч суперзарядкым ышташ корным почын.
Сьюзан Оффутт, ял озанлык экономист, 2018 ийыште чодыра биотехнологий шотышто шымлымашым эртарыше Национальный шанче, инженер да медицине комитетын председательже семын ышта. Тудо палемден: правительствын регулироватлымаш процессше биологический лӱдыкшӧ-влакын тар йодышыштлан ойыралтеш, да тудо нигунамат кумдарак социальный тургыжланымашым шотыш налын огыл, мутлан, анти-ГМО активист-влакын. «Чодыран шкешотан значенийже могай?» йодо тудо, проблемын примерже семын, процесс решатлыме огыл. «Чодыра-влакын шке суаплыкышт уло мо? Интервенций шотышто пунчалым лукмо годым тидым шотыш налаш моральный обязательстве уло мо?»
Мыйын дене мутланыме шанчызе-влак кокла гыч шукыштлан Пауэлл пушеҥге-влак нерген тургыжланаш амал шагал, вет чодыра торашке шуйнышо эҥгекым ыштен: пушеҥгым руымо, руымо, вияҥдыме, пушеҥгым пытарыше насекомый ден чер-влакын мучашдыме чотышт. Нунын кокла гыч каштан лышташ почмо церемоний семын пеҥгыдемдалтын. «Ме эре у тичмаш организм-влакым пуртена», — каласен Нью-Йоркысо Миллбрук оласе Кэри экосистемный институтын чодыра экологшо Гари Ловетт. «Генетически вашталтыме каштан-влакын влиянийышт ятырлан изирак».
Дональд Уоллер, чодыра эколог, шукерте огыл Висконсин-Мэдисон университет гыч пенсийыш лектын, умбакыже каен. Тудо мыланем каласен: «Ик могырым, мый лӱдыкшӧ ден суаплык коклаште изирак балансым палемдем. Вес могырым, лӱдыкшӧ верч вуйым гына ӱштынам». Тиде генетически вашталтыме пушеҥге чодыралан лӱдыкшым ыштен кертеш. Вашталтышлан, «суаплык йымалне лаштык чернила дене гына темын». Тудо ойлен: лышташлан торешланыше каштан тиде йӱлен пытыше чодырам сеҥа. Еҥ-влаклан ӱшан кӱлеш. Еҥ-влаклан символ-влак кӱлыт. ”
Пауэлл тыныс лияш тырша, но генный инженерийлан шекланыше-влак тудым лӱдыктен кертыт. Тудо каласен: «Нуно мыланем умылаш огыт тӱҥал». «Нуно науко негызеш огыт лий». Кунам инженер-влак сайрак машинам але смартфоным ыштен луктыт, иктат ок ӧпкеле, сандене тудо сайрак ыштыме пушеҥге-влак дене мо уда улмым палаш шона. «Тиде полшен кертше ӱзгар», — каласен Пауэлл. «Молан те ойледа, тиде ӱзгарым кучылташ ок лий? Филлипс отверткым кучылташ лиеш, но тыглай отверткым огыл, да мӧҥгешла?»
2018 ий октябрь тӱҥалтыште мый Пауэлл дене пырля Сиракуз деч йӱдвелне йӱштӧ полевой станцийыш миенам. Тудо ӱшанен, американ каштан тӱрлыкын ончыкылыкшо кушкын толеш. Тиде вер еҥ деч посна кодын, да тудо икмыняр вер гыч иктыже, кушто пушеҥгым кушташ эрыкым пуымо. Кужу жаплан кудалтыме шымлыме пашан лектышыже, каен да лиственница кушкыл-влакын кӱкшӧ плантацийышт эрвел могырыш, озаланыше мардеж деч ӧрдыжтӧ, тайнышт, тиде кундемлан изишак лӱдыкшӧ шижмашым пуат.
Пауэлл лабораторийыште шымлызе Эндрю Ньюхаус шанчызе-влаклан ик эн сай пушеҥгым, Йӱдвел Вирджинийысе чодыра каштаным, ыштен шукта. Пушеҥге 25 фут наре кӱкшытан да 10 фут кӱкшытан рывыж забор дене йыр авырыме случайный каштан садыште кушкын. Школ сумкам пушеҥгын южо укш мучашышкыже пидыныт. Ньюхаус умылтарен: кӧргӧ полиэтилен мешак Дарлинг 58 пыльца дене локтылалтын, кудым шанчызе-влак июньышто йодыныт, а тӱжвал металл тор мешак шырчык-влакым кушшо бур деч ӧрдыжтӧ кучен. Пӱтынь настройкым США-н ял озанлык министерствыже пеҥгыде эскера; дерегулирование деч ончыч, заборышто але шымлызе лабораторийыште генетически ешартыш ген дене пушеҥге гыч пыльца але пӱкшым ойырен налман.
Ньюхаус пеледышлаште лукмо ӱштымӧ ножница дене манипулироватлен. Трос дене шупшын, лезвий пудырген, мешак волен. Ньюхаус вашке вес мешак дене ыштыме филиал деке куснен да тыгак угыч ыштен. Пауэлл волен шичше мешак-влакым поген да, биолӱдыкшӧ материалым кучылтмо семынак, кугу пластикан шӱкшак мешакыш пыштен.
Лабораторийыш пӧртылмеке, Ньюхаус ден Ханна Пилки мешакым пустаҥденыт да шем бур гыч кӱрен пӱкшым писын луктыныт. Нуно ковашке пураш огыл манын, тыршат, тидыже каштан шымлымашыште профессионал лӱдыкшӧ. Ожно нуно чыла шергакан генетически модифицироватлыме пӱкшым йӧратеныт. Тиде гана нуно адакат шуко лийыныт: 1000 утла. «Ме чыланат пиалан изи куштымашым ыштена», — мане Пиркей.
Тиде кечын кечывал деч вара Пауэлл каштан-влакым Нил Паттерсонын фойеште верланыше кабинетышкыже наҥгаен. Тиде йот элласе калык-влакын кечышт (Колумб кече) лийын, да Паттерсон, ESF-ын йот элласе калык-влак да йырым-йырысе среда рӱдержын вуйлатышын полышкалышыже, кампусын ик тӧртыкшотшо гыч гына пӧртылын, тушто тудо йот элласе кочкыш демонстрацийым вӱден. Кок икшывыже да племянницаже кабинетыште компьютер дене модыт. Чыланат пӱкшым луктыныт да кочкыныт. — Нуно эше изишак шем улыт, — ӧкынен пелештыш Пауэлл.
Пауэллын пӧлекше шуко цельан. Тудо урлыкашым шаркала, Паттерсонын сетьшым у верлаште каштан-влакым шындаш кучылташ ӱшана, кушто нуно икмыняр ий жапыште генетически вашталтыме пыльцам налын кертыт. Тудо тыгак лывырге каштан дипломатий дене заниматлен.
Кунам Паттерсоным 2014 ийыште ESF-ыш пашаш налыныт, тудо пален налын: Пауэлл генетически вашталтыме пушеҥге-влак дене экспериментироватла, нуно Онондага калыкын илыме территорийже деч икмыняр меҥге тораште гына лийыныт. Пытартышыже Сиракуз деч икмыняр меҥге йӱдвелне чодыраште верланен. Паттерсон умылен: проект сеҥен гын, черлан чытыше ген-влак адак мландышке пурат да тушто кодшо каштан дене ваш тӱкнат, тыге Онодагын шкешотан улмыжлан кӱлешан чодырам вашталтат. Тудо тыгак тургыжланымаш нерген колын, кудыжо активист-влакым, ты шотыштак южо йот элла гыч, вес вере генетически вашталтыме организм-влак ваштареш шогаш таратен. Мутлан, 2015 ийыште Юрок тукым Кечывалвел Калифорнийыште ГМО резерваций-влакым чарен, вет нунын культурышт да лосось колым кучымашышт лавыртыме нерген тургыжланеныт.
«Мый умылем, тыште мемнан дене тыге лийын, кеч мутланаш кӱлеш», — мане мыланем Паттерсон. 2015 ийыште ESF-ын эртарыме Пӱртӱсым аралыме агентствын погынымаштыже Пауэлл Нью-Йоркысо тӱп калык-влакын членышт ончылно сайын ямдылыме ойлымашым ойлен. Выступлений деч вара Паттерсон шарналтен: икмыняр вуйлатыше каласен: «Мемнан пушеҥгым шындыман!» Нунын кумылышт Паттерсоным ӧрыктарыш. Тудо каласен: «Мый тидым вучен омыл».
Туге гынат, варарак мутланымаш ончыктен: нунын кокла гыч шагалже чынжымак шарна, могай рольым каштан пушеҥгын шке йӱла тӱвыраштыже модын. Паттерсонын умбакыже шымлымашыже тудлан каласен: кунам социальный беспорядке ден экологий пудыртымаш ик жапыште лийыныт, США-н правительствыже кумда вий дене демобилизаций да ассимиляций планым илышыш пуртен, да эпидемий толын шуын. Шуко моло семынак, ты кундемыште верысе каштан тӱвыра пытен. Паттерсон тыгак пален налын: генетический инженерий шотышто шонымаш-влак моткоч тӱрлӧ улыт. Onoda-н лакросс дене модшо ӱзгарым ыштен лукшо Альфи Жак каштан пу гыч ӱзгарым ышташ кумылаҥын да тиде проектым поддержатла. Весышт лӱдыкшӧ пеш кугу манын шонат, сандене пушеҥге-влаклан тореш улыт.
Паттерсон нине кок позицийым умыла. Шукерте огыл тудо мылам каласен: «Тиде сото телефон гай да мыйын йочам». Тудо палемден: коронавирус пандемийлан кӧра икшывыже школ гыч мӧҥгӧ пӧртылеш. «Ик кечын мый чыла тыршенам, нунын дене кылым кучаш манын, нуно тунемыт. Вес кечын, мутлан, тыгай арвер-влак деч кораҥына». Но Пауэлл дене ийла дене мутланымаш тудын скептицизмжым луштарен. Шукерте огыл тудо пален налын: 58 Дарлинг пушеҥгын кокла шот дене тукымжо пуртымо ген-влак огыт лий, тидыже чодыраште тӱҥалтыш чодыра каштан-влак кушкаш тӱҥалыт манын ончыкта. Паттерсон каласен, тиде кугу проблемым кораҥден.
Октябрьыште мемнан деке мийыме годым тудо мыланем каласен: молан тудо ГМ-проектым тичмашнек поддержатлен кертын огыл, вет тудо пален огыл, Пауэлл пушеҥге але пушеҥге дене кылым кучышо еҥ-влак нерген тургыжлана мо. — Мый ом пале, мо тудлан уло, — мане Паттерсон, оҥжым тӱкалтен. Тудо каласен: айдеме ден каштан кокласе кылым пӧртылташ лиеш гын веле, тиде пушеҥгым пӧртылташ кӱлеш.
Тидлан тудо Пауэлл пуымо пӱкшым каштан пудингым да ӱйым ышташ кучылташ шона манын ойлен. Тудо нине кочкышым Онондага кундемыш конда да еҥ-влакым нунын тошто тамыштым уэш почаш ӱжеш. Тудо каласен: «Ӱшанем, тиде тошто йолташым саламлыме гай. Кодшо гана шогымо вер гыч автобусыш шинчын веле кӱлеш».
Январьыште Пауэлл Темплтон тӱнямбал благотворительный фонд деч 3,2 миллион долларым пӧлекым налын, тидыже Пауэлллан умбакыже каяш йӧным пуа, кунам тудо регулироватлыше орган-влак дене кылым куча да генетике гыч тӱҥалын, уло ландшафтым олмыктымо чын чынлык марте шке шымлыме фокусшым кумдаҥда. Кугыжаныш тудлан суапландарымашым пуа гын, Пауэлл ден Американ каштан фондын шанчызе-влак тудлан пеледаш эрыкым пуаш тӱҥалыт. Пыльца ден тудын ешартыш генже-влакым вес пушеҥге-влакын вучымо контейнерышкышт пуалташ але ӱштылаш тӱҥалыт, а генетически вашталтыме каштан-влакын талешкышт контрольышто улшо экспериментальный среда деч посна почылтеш. Геным пасушто да лабораторийыште арален кодаш лиеш манын шонен, тиде раш огыл, да тудо чодыраште шарла — тиде экологий точко, кудым шанчызе-влак кумылаҥдат, но радикал-влак лӱдыт.
Каштан пушеҥге лушкыдемме деч вара, иктым налын кертыда? Да, Ньюхаус каласен, тиде план лийын. Шымлызе-влак деч кажне арнян йодыныт, кунам пушеҥге-влак улыт.
Тӱняште, кушто Пауэлл, Ньюхаус да тудын коллегыже-влак илат, шижаш куштылго: уло эл нунын пушеҥгыштым вуча. Туге гынат, шымлыме ферме деч Сиракуз ола рӱдӧ гоч кӱчык корным северыш кудалыштмаш американ каштан-влакын пытыме деч вара йырым-йырысе средаште да обществыште могай кугу вашталтыш-влак лиймым ушештара. Честнат-Хайтс-Драйв Сиракуз деч севернее изи олаште верланен. Тиде тыглай илыме урем, кумда подъезд, ару газон, южгунам ончыл кудывечыште изирак сӧрастарыме пушеҥге-влак улыт. . Пушеҥге компаний каштаным угыч ылыжташ ок йод. Каштан негызеш шкевуя ыштен кертше ял озанлык озанлык йӧршын пытен. Пеш пеҥгыде бур гыч йошкар да шере пӱкшым иктат ок лук. Шукынжо чодыраште нимо ок сите манын, паленат огыт керт.
Мый шогалынам да Онондага ер воктене кугу ош ӱшкыж йымалне пикник кас кочкышым кочкынам. Пушеҥгым яндар ужар-кӱрен лышташ-влак авалтеныт. Мый коркаште насекомый-влакын ыштыме оҥам ужам. Тудо лышташыжым йомдараш тӱҥалеш да икмыняр ий гыч колен да шаланен кертеш. Мэрилендыште илыше пӧртем гыч тыште толаш гына мый тӱжем дене колышо ӱшкыж пушеҥге-влак воктене эртен кайышым, корно воктене яра вилке лышташ-влак кӱзеныт.
Аппалачийыште компаний йымалне кӱм налаш манын, Битлахуан кугурак кумдыкшо гыч пушеҥгым ӱштын. Кӱртньӧ элын шӱмжӧ ончычсо каштан элын шӱмжӧ дене келшен толеш. Американ каштан фонд тыгай организаций-влак дене пашам ыштен, кудышт кудалтыме кӱртньӧ шахтыште пушеҥгым шынденыт, а ынде каштан пушеҥге-влак катастрофылан кӧра тӱжем дене гектар мланде ӱмбалне кушкыт. Тиде пушеҥге-влак бактерий лышташлан чытыше гибрид-влакын ужашышт веле улыт, но нуно ик кечын акрет годсо чодыра гигант-влак дене таҥасен кертше пушеҥге-влакын у тукымышт дене синоним лийын кертыт.
Кодшо ийын майыште атмосферыште углекислый газын концентрацийже икымше гана миллионлан 414,8 ужашыш шуын. Моло пушеҥге семынак, американ каштанын вӱд огыл нелытше углеродын пелыже наре. Мланде ужашыште куштымо икмыняр арвер кушшо каштан пушеҥге деч писынрак юж гыч углеродым шыҥдарен кертеш. Тидым шотыш налын, кодшо ийын «Уолл-стрит джорналыште» савыкталтше статьяште «Айста эше ик каштан фермым ыштена» манын темленыт.