Тыште ончыктымо гай цемент завод-влак климатым шокшо углекислый газын тӱҥ источникше улыт. Но тыгай лавыртыше вещества-влак кокла гыч южышт у типлан топливо савырнен кертыт. Тиде шӧрым лу ий але шукырак жап лӱдыкшыдымӧ аралаш лиеш.
Тиде эше ик историй, у технологий ден действий-влакым ончымо, кудышт климат вашталтмашым луштараш, тудын эҥгекшым иземдаш але общине-влаклан писын вашталтше тӱня дене кучедалаш полшат.
Углекислый газым (CO2) лукшо паша-влак, тыглай парникысе газ, Мландын атмосферыжым шокшылан полшат. СО2-ым юж гыч луктын, тудым аралаш шонымаш у огыл. Но тидым ышташ неле, поснак кунам еҥ-влак тидым ыштен кертыт. У системе CO2 дене лавыртыме проблемым изишак вес семын решатла. Тудо климатым шокшо газым химий йӧн дене топливыш савыра.
ноябрьыште Кембриджысе Массачусетс технологий институтын (MIT) шымлызе-влак шке лектышыштым Cell Reports Physical Science журналыште савыктен луктыныт.
Нунын у системышт кок ужашлан шелалтеш. Икымше ужашыште юж гыч углекислый газым формат манме молекулыш савырен, топливым ыштен лукташ кӱлеш. Углекислый газ семынак форматыште ик углерод атом да кок кислород атом, тыгак ик водород атом улыт. Форматыште тыгак икмыняр моло элемент уло. У шымлымашыште формат шӧрым кучылтыныт, тудо натрий але калий гыч ыштыме.
Шукырак топливный элемент-влак водород дене пашам ыштат, тиде йӱлышӧ газ, тудым шупшыкташлан трубопровод ден давлений дене пашам ыштыше бак-влак кӱлыт. Туге гынат, топливный элемент-влак формат дене пашам ыштен кертыт. Формат энергий содержанийже водород дене таҥастараш лиеш, манеш Ли Цзю, у системым вияҥдымашым вӱдышӧ материал шанчызе. Форматын водород деч икмыняр сай могыржо уло, палемден Ли Цзю. Тудо лӱдыкшыдымӧ да кугу давлений дене аралыме верым ок йод.
МИТ-ын шымлызе-влак форматым тергаш топливный элементым ыштеныт, тудым нуно углекислый газ гыч ыштен луктыт. Ончыч шӧрым вӱд дене лугыктеныт. Вара мешакым топливный элементыш пуртеныт. Топливный элемент кӧргыштӧ формат химий реакцийыште электрон-влакым луктын. Тиде электрон-влак топливный элементын отрицательный электродшо гыч положительный электрод марте йогеныт, электричестве схемым ыштеныт. Тиде йогышо электрон-влак — электричестве ток — эксперимент годым 200 шагат жапыште лийыныт.
Чжэнь Чжан, МИТ-ыште Ли дене пырля пашам ыштыше материал шанчызе, ӱшана: тудын командыже лу ий жапыште у технологийым кумдаҥден кертеш.
МИТ-ын шымлыме командыже углекислый газым топливым ыштен лукмо тӱҥ компонентыш савыраш химий йӧн дене пайдаланен. Ончыч тудым пеш щелочной растворыш пуртеныт. Нуно натрий гидроксидым (NaOH) ойырен налыныт, тудым тыглай луг маныт. Тиде химий реакцийым тарвата, тудо натрий бикарбонатым (NaHCO3) ыштен луктеш, тудым кочкыш содым утларак палат.
Вара нуно куатым чӱктеныт. Электроток у химий реакцийым тарватыш, тудо кочкыш содын молекулыштыжо кажне кислород атомым шеледен, натрий формат (NaCHO2) кодын. Нунын системышт CO2-ште улшо чыла гаяк углеродым — 96 процент утла — тиде шӧрыш савырен.
Кислородым лукташ кӱлшӧ энергий формиатын химий кылыштыже аралалтеш. Профессор Ли палемден: формат тиде энергийым лу ий жапыште арален кертеш, потенциальный энергийым йомдарен огыл. Вара тудо топливный элемент гоч эртымеке, электричествым ыштен луктеш. Форматым ыштен лукташ кучылтмо электричестве кече, мардеж але гидроэлектроэнергий гыч лектеш гын, топливный элемент дене ыштыме электричестве ару энергий источник лиеш.
У технологийым кумдаҥдаш манын, Ли каласен: «Мемнан лыве поян геологий ресурс-влакым муаш кӱлеш». Тудо щелочной базальт (AL-kuh-lye buh-SALT) манме кӱ видшым шымлен. Вӱд дене ушалтмеке, нине кӱ-влак лавышке савырнат.
Фарзан Каземифар — Калифорнийысе Сан-Хосе кугыжаныш университетыште инженер. Тудын шымлымашыже мланде йымалсе шӧр формированийлаште углекислый газым аралыме шотышто. Углекислый газым юж гыч лукмаш эре неле лийын, сандене дорогостоящий, манеш тудо. Сандене CO2-м формат гай пайдаланыме продуктыш савыраш пайдале. Продукцийын акше производствын акшым вашталтен кертеш.
Углекислый газым юж гыч налме шотышто шуко шымлымаш эртаралтын. Мутлан, шукерте огыл Лихай университетысе шанчызе-влакын командышт юж гыч углекислый газым фильтроватлыме да тудым кочкыш содыш савырыме вес йӧн нерген каласкален. Вес шымлыме группо-влак CO2-м посна кӱлаште аралат, тудым пеҥгыде углеродыш савырат, вара тудым этанолыш, спирт топливошке, обрабатыватлаш лиеш. Тиде проект-влак кокла гыч шукышт изи масштабан улыт да южышто углекислый газын кугу кӱкшытшӧ иземмаште эше кугу влиянийым ыштен огытыл.
Тиде сӱретыште углекислый газ дене пашам ыштыше пӧртым ончыктымо. Тыште ончыктымо прибор углекислый газым (ужар да ош пузырьковлаште улшо молекул-влакым) формат манме шӧрыш (шем, ужар, ош да шем пузырьков-влак) савыра. Тиде шӧрым вара топливный элементыште электричествым ышташ кучылташ лиеш.
Каземифар каласен, мемнан эн сай йӧн — «эн ончыч парникысе газым лукмашым иземдаш». Тидым ышташ ик йӧн — ископаемый топливым мардеж але кече гай уэмдыме энергий источник дене вашталташ. Тиде кусарыме ужаш, кудым шанчызе-влак «декарбонизация» маныт. Но тудо ешарен: климат вашталтмашым чарашлан шуко шӧрынан йӧн кӱлеш. Тиде у технологий углеродым декарбонизироватьлаш неле верлаште кучаш кӱлеш, манын тудо. Кок примерым кондаш полат завод ден цемент завод-влакым налына.
МИТ-ын командыже тыгак шке у технологийжым кече да мардеж энергий дене ушен, пайдам ужеш. Йӱла батарейышке-влак ик жапыште арня дене энергийым аралаш йӧнештарыме улыт. Кеҥеж кече волгыдым телым але шукырак жаплан аралаш вес йӧн кӱлеш. «Формат топливо дене», — мане Ли, те ынде сезонный аралыме дене гына огеш чакне. «Тиде тукым гыч тукымыш лийын кертеш».
Тудо шӧртньӧ семын ок волгалтаре, но «эргым ден ӱдырем-влаклан 200 тонн форматым коден кертам», — мане Ли, «наследстве семын».
Щелочной: растворышто гидроксид ион-влакым (ОН-) ыштыше химий веществам ончыктышо пале мут. Тиде раствор-влакым тыгак щелочной маныт (кислотный деч ойыртемалтше) да рН-ышт 7 деч кугурак.
Водоносный слой: мланде йымалсе вӱд резервуар-влакым кучен кертше кӱ формирований. Тиде термин тыгак мланде йымалсе бассейн-влаклан келшен толеш.
Базальт: шем вулкан кӱ, тудо мӧҥгешла пеш тыгыде (вулкан тарванылмаш тушто кугу газ кӱсеным коден огыл гын).
связь: (химийыште) молекулышто атом-влак (але атом тӱшка-влак) кокласе полупостоянный кыл. Тудо участвоватлыше атом-влак коклаште тарту вий дене ышталтын. Связь-влак лиймеке, атом-влак ик единице семын пашам ыштат. Составной атом-влакым ойырашлан молекул-влаклан шокшо але вес волгыдо формышто энергийым пуыман.
Углерод: Мландыште илыше чыла илышын физический негызше улшо химий элемент. Углерод графит ден алмаз формышто эркын ила. Тудо кӱртньӧ, известняк да нефтьын кӱлешан ужашыже, химий йӧн дене шкевуя ушнен, химий, биологий да коммерческий значениян тӱрлӧ молекулым ыштен кертеш. (Климат шымлымашыште) Углерод терминым южгунам углекислый газ дене вашталтен кучылтыт, действийын, продуктын, политикын але процессын атмосферын кужу жаплан шокшо лиймыжлан могай влиянийым ыштен кертмыжым ончыкташ манын.
Углекислый газ: (але CO2) — тӱсдымӧ, пушкыдо газ, тудым чыла янлык ыштен луктеш, кунам нунын шӱлалтыме кислородышт нунын кочмо углеродлан поян кочкышышт дене реакцийыш пура. Углекислый газ тыгак органике вещества, тыгак ископаемый топливым, мутлан, нефтьым але пӱртӱс газым, йӱлалтыме годым лектеш. Углекислый газ — парникысе газ, тудо Мландын атмосферыштыже шокшым куча. Кушкыл-влак фотосинтез гоч углекислый газым кислородыш савырат да тиде процесс дене шке кочкышым ыштат.
Цемент: кок материалым иктыш ушаш кучылталтше связующий, тудо пеҥгыде лийже манын, але кок материалым иктыш ушаш кучылталтше кӱжгӧ клей. (Строительство) Кум але пӱчкедыме кӱм иктыш ушен, бетоным ышташ кучылтмо мелкоразвезной материал. Цементым мӧҥгешла, порошок семын ыштат. Но кунам тудо вӱдыжгӧ лиеш, тудо лавыран шламыш савырна, тудо йӱштӧ годым пеҥгыдемеш.
Химический: кок але утларак атом гыч шогышо вещества, нуно пеҥгыде пропорцийыште да структурышто ушеныт. Мутлан, вӱд — ик кислород атом дене кылдалтше кок водород атом гыч шогышо химий вещества. Тудын химий формулыжо — H2O. «Химический» мутым тыгак пале мут семын кучылташ лиеш, тӱрлӧ соединений коклаште тӱрлӧ реакций деч лекше веществан свойствыжым ончыкташ.
Химический кыл: атом-влак коклаште тарту вий, тудо тыгай виян, кылдалтше элемент-влакым ик единице семын пашам ышташ таратен кертеш. Южо тарту лушкыдо, весышт виян улыт. Чыла кыл-влак атом-влакым электрон-влакым пайлыме (але пайлаш тӧчымӧ) дене ушен шогат.
Химический реакций: веществан молекулжым але структурыжым физический формыжым вашталтыме олмеш (мутлан, пеҥгыде гыч газыш) вашталтыме процесс.
Химий: вещества-влакын составыштым, структурыштым, свойствыштым да вашкылыштым шымлыше шанче ужаш. Шанчызе-влак тиде шинчымашым палыдыме вещества-влакым шымлаш, пайдале веществам шуко ыштен лукташ але у пайдале веществам чоҥаш да ышташ кучылтыт. (химических соединений) Химийыште тыгак соединенийын формулыжо, тудым ямдылыме йӧн але тудын южо свойствыжо-влак улыт. Тиде пашаште тыршыше еҥ-влакым химик маныт. (в обществознании) еҥ-влакын икте-весе дене пырля пашам ыштен, келшен илен, икте-весе дене куанен моштымашышт.
Климат вашталтмаш: Мландын климатшын кугу, кужу жаплан вашталтышыже. Тиде пӱртӱс дене але айдемын пашажлан кӧра лийын кертеш, ты шотыштак ископаемый топливым йӱлалтыме да чодырам эрыктыме.
Декарбонизация: углерод негызеш ыштыме парникысе газым, мутлан, углекислый газым да метан, атмосферыш лукшо загрязняющий технологий, паша да энергий источник-влак деч ӧрдыжкӧ шонымаш дене куснымым ончыкта. Цель — климат вашталтмашлан полшышо углерод газ-влакын чотыштым иземдаш.
Электричестве: электричестве зарядын йогынжо, мӧҥгешла, электрон манме отрицательно заряжан частице-влакын тарванылмышт деч лектеш.
Электрон: отрицательно заряжан частице, тудо мӧҥгешла, атомын тӱжвал ужашыже йыр пӧрдеш; тудо тыгак пеҥгыде веществаште электричествым нумалше.
Инженер: Иктаж-кӧ, кӧ наукым да математикым кучылтын, задачым решатла. Глагол семын кучылталтше годым инженер мут проблемым але шукталтдыме кӱлешлыкым решатлыме ӱзгарым, материалым але процессым ыштымашым ончыкта.
Этанол: Спирт, тыгак этиловый спирт маналтеш, тудо алкоголян напитке-влаклан негызлан шотлалтеш, мутлан, сыра, арака да спирт. Тудо тыгак растворитель да топливо семын кучылталтеш (мутлан, чӱчкыдын бензин дене лугаш).
Фильтр: (н.) Иктаж-могай материалым, кугытшо але вес характеристикыже дене келшышын, эртараш, а молыжым эртараш йӧным пуышо арвер. (v.) Кугыт, тыгыде, заряд да т.м. гай свойствышт почеш южо веществам ойырен налме процесс (физикыште) Волгыдым але вес радиацийым шыҥдарыше але тудын южо ужашыжым эртыме деч ойырен налме веществан экранже, плиткыже але лончыжо.
Формат: муравейник кислотан шӧр але эфирже-влаклан чумыр термин, коя кислотан окисленный формыжо. (Эфир — углерод негызеш ыштыме соединений, тудо южо кислотан водород атомжым южо органике тӱшка дене алмаштыме дене ышталтын. Шуко коя ден эфирысе ӱй — пӱртӱсыштӧ улшо коя кислотан эфирже.)
Ископаемый топливо: кеч-могай топливо, мутлан, кӱртньӧ, нефть (нефть) але пӱртӱс газ, тудо миллион ий жапыште мланде кӧргыштӧ бактерий, кушкыл але янлык-влакын шаланыше кодеш гыч ышталтын.
Топливо: кеч-могай вещества, кудо химий але ядерный реакций гоч энергийым луктеш. Ископаемый топливе (кӱртньӧ, пӱртӱс газ да нефть) — тыглай топливо, тудо шокшо годым (мӧҥгешла, йӱлымӧ марте) химий реакций гоч энергийым луктеш.
Топливный элемент: химий энергийым электричестве энергийыш савырыше ӱзгар. Эн шарлыме топливо — водород, тудын гына ӧрдыж продуктшо — вӱд пар.
Геологий: Мландын физический структурыжо, тудын материалыже, историйже да тушто лийше процесс-влак дене кылдалтше чыла ойыртемым ончыктышо пале мут. Тиде пашаште тыршыше еҥ-влакым геолог маныт.
Тӱнямбал шокшо: парник эффектлан кӧра Мландын атмосферыштыже чумыр температурын эркын-эркын кугеммыже. Тиде эффект углекислый газын, хлорфторуглеродын да моло газын кӱкшытшӧ кугемме дене кылдалтын, нунын кокла гыч шукышт айдеме паша дене лектыт.
Водород: тӱняште эн куштылго элемент. Газ семын тудо тӱсдымӧ, пушкыдо да моткоч йӱлышӧ. Тудо шуко топливо, ӱй да илыше тканьым ыштыше химий веществан ужашыже. Тудо протон (ядро) да тудын йыр пӧрдшӧ электрон гыч шога.
Инноваций: (v. to innovation; adj. to innovation) Уло шонымашым, процессым але продуктым у, ушанрак, пайдалырак але пайдалырак ышташ манын, тудым тӧрлатымаш але саемдымаш.
Лай: Натрий гидроксид (NaOH) растворын чумыр лӱмжӧ. Шылым чӱчкыдынак кушкыл ӱй але вольык ӱй да моло кочкыш дене лугеныт, тыге шовыным ыштат.
Материал шанчызе: материалын атом да молекулярный структурыжо да тудын чумыр свойствыжо кокласе кылым шымлыше шымлызе. Материал шанчызе-влак у материалым ыштен кертыт але улшо-влакым лончылен кертыт. Материалын чумыр свойствыжым лончылымаш, мутлан, тыгыдылык, пеҥгыдылык да шӧртньӧ температур, инженер ден моло шымлызе-влаклан у пашалан эн сай материалым ойырен налаш полшен кертеш.
Молекула: химий соединенийын эн изи кугытшым ончыктышо электричестве дене нейтральный атом-влакын тӱшкашт. Молекул-влак ик атом але тӱрлӧ атом гыч шоген кертыт. Мутлан, южышто кислород кок кислород атом гыч (O2) шога, а вӱд — кок водород атом да ик кислород атом (H2O).
Загрязнитель: иктаж-мом лавыртыше вещества, мутлан, южым, вӱдым, еҥым але кочкышым. Южо лавыртыше вещества — химий вещества, мутлан, пестицид. Вес лавыртыше вещества-влак радиаций лийын кертыт, тыгак чот шокшо але волгыдо. Кеч шудо да моло инвазивный вид-влакым биозагрязненийын ик формыжлан шотлаш лиеш.
Куатле: Пале мут, кудыжо пеш виян але куатле иктаж-мом ончыкта (мутлан, микроб, яд, эм але кислота).
Уэмдыме: мӧҥгешла вашталташ лийме ресурс нерген пале мут (мутлан, вӱд, шем кушкыл, кече волгыдо да мардеж). Тиде угыч ылыжтыдыме ресурс дене ойыртемалтеш, нунын шагал улыт да нуным сайын пытараш лиеш. Уэмдыме огыл ресурс-влак коклаште нефть (да моло ископаемый топливе) але шагал вашлиялтше элемент ден минерал-влак улыт.